મા બાપ થવું આકરું છે/અપાવી દે
| ← ટોકણી | મા બાપ થવું આકરું છે અપાવી દે ગિજુભાઈ બધેકા |
તેડકાં બાળકો → |
રડતી રડતી ચંદ્રા બા પાસે આવીને કહે : “કનુ પાસેથી કાતર અપાવી દે.”
ચંદ્રા નાની હતી; કનુ મોટી હતી. કનુ કાતરથી કાગળ કોરતી હતી. ચંદ્રાને એની જેમ કરવું હતું.
બાએ ઘાંટો પાડી કહ્યું : “એ કનુ ! આપી દે એને કાતર !”
“બા મારે કોતરવું છે; મારે ભાત પાડવી છે.”
બા કહે : “પણ, આ ચંદ્રા રોવે છે એ જોતી નથી ? આવડી મોટી થઇ પણ નાની બે’નને રોવરાવતાં શરમ નથી આવતી ?”
કનુને કાતર આપી દેવી પડે છે. ચંદ્રા કાગળ લઇ કાપવા બેસે છે.
કનુ ચિત્ર કાઢે છે; વોટરકલરની પેટી અને પીંછી સામે પડેલાં છે. ચંદ્રા કનુ પાસે જઈ બેસે છે ને કહે છે : “મને પીંછી આપ.”
કનુ કહે : “હું નહિ આપું. મારે ચિત્ર કાઢવાં છે. તને પેટી વાપરતાં ન આવડે.”
ચંદ્રા કહે : “હું બાને કહીને તારી પાસેથી લેવરાવીશ. ન આપ તો બાને કહું. જોજે, બા ન અપાવે તો !”
ચંદ્રા બાને કહે છે : “બા ! મને કનુ પાસેથી પેટી ને પીંછી અપાવ ને ? મારે ચીતર કાઢવાં છે.”
બા કહે : “તારે ચીતર ન હોય; તું નાની છો.”
ચંદ્રા કહે : “અં અં !અમારે ચીતર કાઢવાં છે. બે’ન ચીતર કાઢે તો અમે ય કાઢશું, અમને પેટી અપાવી દે.”
બા કહે : “બાપુ કનુ ! આને જરા પેટી ને પીંંછી આપ ને ? એને ચીતર કાઢવાનું મન થયું છે.”
કનુ કહે : “પણ તો પેટી બગાડશે અને એને ચીતર કાઢતાં ક્યાં આવડે છે ? કહે તો અહીં બેસારું ને ચીતર દેખાડું.”
બા કહે : “બેન ! ઘડીક વાર આપ ને ? એનો કજિયો ઓલાય !”
કનુએ કણસતે મોંએ પેટી ને પીંછી આપ્યાં.
ચંદ્રા કહે : “કાં, નો’તાં આપવાં ને ? બાને કહીને લીધાં ને ?”
નાનાં બાળકો મોટાં બાળકો પાસેથી જ્યારે કાંઇ લેવું હોય ત્યારે બાનું શરણું શોધે છે. બા નાના બાળકનો પક્ષ કરે છે. કાં તો બાળક નાનું છે એટલે વધારે વહાલું લાગે છે; કાં તો નાનું બાળક રડે તે બાથી સાંખી શકાતું નથી; કાં તો એનો કજિયો ઓલવવા માટે; કાં તો એને માગ માગ કરતું પોતાની પાસેથી કાઢવા માટે; કાં તો નાનું બાળક રાજ રાજી જ રહેવું જોઇએ મોટાં જરા ભલે સહન કરે પણ નાનાની માગણી કે ઇચ્છા સાચવી લેવી જોઇએ, એમ બા માનતી હોવાથી. આમ જુદાં જુદાં કારણે આ નાના ખાળકને હમેશાં અપાવી દે છે. કોઈ બા મોટા બાળકને હુકમ કરીને, વખતે તેના પર જુલમ કરીને, વખતે તેને મારીને પણ નાના બાળકને અપાવે છે જ્યારે કોઇ બા મોટા બાળકને સમજાવીને, ફોસલાવી પટાવીને કે કંઈક લાલચ આપીને અપાવી દે છે. કોઈ બા ઘડીકમાં અપાવી દે છે તો ઘડીકમાં અપાવી દેવાની ના પાડે છે; પણ આખરે નાનું બાળક જીદ પર ચડે છે ત્યારે પાછું અપાવી દે છે. કોઈ બા મોટા બાળકની જરૂરિયાત યોગ્ય ગણીને અપાવી દેવાની ના પાડે છે, પણ આખરે નાના બાળકની આજીજી રુદન કે કનડગતને આધીન થઇ અપાવી નાનાને દે છે.
આમ નાનું બાળક વારંવાર મોટા બાળક સામે બાની મદદથી ફાવી જાય છે, ને ફાટી જાય છે. તેના મનમાં વિચાર આવવો જોઇએ કે આની પાસેથી આ લેવું છે કે ‘બસ અપાવી દે!’ તેને અનુભવથી ખાતરી થઈ છે કે બા અપાવી દેવાની છે. કદાચ કજિયા માટે બા મારશે તો પણ તે અપાવશે તો ખરી જ! આવું બાળક ‘અપાવી દેવરાવવાની’ બદીમાં પડે છે, એટલે તે એક જુલમગાર બને છે. તે બીજા બાળકની જરૂરિયાત જોતું કે સાંભળતું કે વિચારતું જ નથી; બીજાને માન આપવાનો વિવેક તેની આગળથી ચાલ્યો જ જાય છે. નબળા સત્તાધારીના હથિયાર તરીકે રુદન, તોફાન વગેરે કરીને અવિચારી ને અવિવેકી કે પોચા મનની બાને તાબે કરે છે. સત્તા વિનાના, પારકી તાકાત ઉપર રહેવાવાળા આપખુદનો તેનામાં સ્વભાવ આવે છે, તેને “કમજોર ગુસ્સા બહોત” કહેવત લાગુ પડે છે.
‘અપાવી દે’માં જે બાળક ફાવે છે તે વિચાર-વિવેક ભૂલે છે, ઉપરાંત ગુલામ બને છે. તે પોતાની યોગ્યતાનો વિચાર નથી કરતું પણ તેને જોઈએ છે માટે પોતે લાયક છે એવો ભ્રમ તેનામાં પેદા થાય છે; અને જ્યારે નથી મળતું ત્યારે તે કોઇનું શરણ શોધી શરણ આપનારને આધીન બને છે.
‘અપાવી દે’ને માર્ગે ચડેલ બાળક કોઇકે કરી આપવું જોઇએ ને ન કરી આપે તો તેની સામે લડાઇ કરે છે, પણ પોતે કરવું જોઇએ કે તેને માટે લાયક બનવું જોઇએ, તે તે સમજતું નથી. પરિણામે જ્યારે તેને અપાવી દેનાર નથી મળતું અગર જ્યારે તેને આપનાર નથી મળતું ત્યારે તે દુઃખી થાય છે, હેરાન થાય છે.
આવું બાળક મોટું થતાં બહુ દુઃખ સાથે સમજે છે કે “લાયકને માટે બધું છે.” ‘અપાવી દે’ની ટેવથી તે તૈયાર માલે જમતાં શીખ્યું ને જાતે મેળવવા યોગ્ય ન થયું તેનું તેને સાલે છે. ‘અપાવી દેવરાવ’માંથી તે ખોટું અભિમાની અને સરસાઇ ભોગવવાવાળું બન્યું જેને લીધે તે સ્વાભિમાનથી વધારે દૂર ગયું. નાના બાળકને ‘અપાવી દેવાની’ રીતમાંથી માખાપે બચવું જોઇએ. જેને અપાવી દઇએ છીએ તે સ્વાર્થી અને આપખુદ બને છે, ને જેની પાસેથી અપાવીએ છીએ તેને અન્યાય થાય છે. ભાઈ-ભાઈ કે બેન-ભાઈ વચ્ચે આમ કરવાથી સંપ થવાને બદલે વેર થાય છે; એકને થાય છે કે બા મને ચાહે છે ને બીજાને લાગે છે કે મારી બા ખરાબ છે, મને જ હેરાન કરે છે, મારું જ લેવરાવી લે છે! બાળકો અપાવી દીધા પછી અંદરઅંદર લડે છે ને કહે છે : “કાં નો’તું આપવું ને ? લે, લેતું જા !” સામું બાળક ચિડાઈને મારવા દોડે છે, અગર હિજરાઈને ગાળો દે છે કે રડે છે; પરિણામે બા પોતાનાં જ બાળકો વચ્ચે ‘ખો’ પડાવે છે.
આપણે માબાપ તરીકે આ બાબતમાં ખૂબ કાળજીથી ચાલવું જોઇએ. ઘરમાં બેચાર બાળકો હોય ત્યારે દેખાદેખી કરવાનું સહજ છે; છતાં બધી વખતે દેખાદેખીથી કામ કરવામાં લાભ નથી. પોતાની કેવળ યોગ્યતાની બહાર જઇ બાળક કઇંક કરવા માગે તો તેમાં તેને નુકસાન જ છે. પોતાની કઇંક યોગ્યતા હોય ત્યારે થતું અનુકરણ શીખવાના પ્રયત્નરૂપે છે. નાનાં બાળકો જ્યારે મોટાંઓ જે કરે છે તે કરી શકતાં નથી, કરી શકવાનાં નથી તે છતાં તેમ કરવા માગે છે, ત્યાં આપણે તેમને તેમ જ કરવા દેવા માટે મોટાં પાસેથી અપાવી દેવું ન જ જોઈએ. કાં તો તેમને મોટાંઓના કામને જોવા બેસારીએ, અગર તેમને તે કામમાં મદદગાર બનાવીને જોડીએ; જેમ કે રંગકામ ચાલતું હોય તો પાણી લાવવાનું કે પીંછી ધોવાનું, અગર તો તે કામને બદલું બીજું તેવું જ કામ તેને આપીએ. ગમે કરીએ પણ બીજા પાસેથી અપાવી તો ન જ દઈએ.
અમુક વસ્તુ બાળકને જોઇએ છે ને તેને જરૂરની છે એમ લાગે ત્યાં પણ, તે જોઇએ છે માટે જ બીજા પાસેથી અપાવી દેવી ન જોઈએ. તેને વસ્તુ મળ્યાનો લાભ થાય તેના કરતાં અપાવી દેવરાવવાની ટેવ પડે તેનું નુકસાન વધારે છે. બાળકને તેવી બીજી વસ્તુ હોય તો આપવી નહિતર તેને તેનો વારો આવે ત્યાં સુધી રાહ જોવાનું કહેવું. આપણને જોઈએ છે તો ઘણું, પણ જીવનવ્યવહાર જ એવો છે કે જે ઈચ્છ્યું તે તરત જ મળે તેવી શક્યતા નથી. તે જ સામાન્ય નિયમ અહીંથી જ બાળકના ખ્યાલ ઉપર ભલે આવે. બાળકને બીજી ચીજ આપી શકતાં ન હોઇએ, અથવા તો બાળક માગતું હોય તેને માટે તે લાયક ન હોય, તો તેને અણછૂટકે રડવા દઇએ પણ બીજા પાસેથી અપાવીએ તો નહિ જ.
આપણને બીજા પાસેથી અપાવી દેવું સહેલું પડે છે. મોટા બાળક ઉપર હુકમ ચલાવી શકાય છે; તેને સહેલથી સમજાવી પણ શકાય છે. એમ નહિ તો ફળદાયી જુલમ પણ શક્ય છે. આથી ‘અપાવી દેવા’ના લોભમાં પડી આપણે માગનાર બાળક માટે ખરો રસ્તો કાઢવાનું પસંદ કરતાં નથી, તેનો શ્રમ લેતાં નથી. પરંતુ એમ કરવામાં નાનું બાળક બે ઘડી રાજી થઈ આપણા પર પ્રસન્ન થાય છે, તે જ વખતે મોટું બાળક આપણા પરથી વિશ્વાસ અને પ્રેમ બંને ખુએ છે. ‘અપાવી દેવા’ની આપણામાં શક્તિ છે તે વાપરવામાં શાહીપણું છે જ્યારે તેનો રસ્તો કાઢવામાં શાણપણ છે.
છતાં ઘણી વાર એવા નાજુક પ્રસંગો આવી પડે છે કે જ્યારે ન તો આપણને નાના બાળકની માગણી નામંજૂર કરવાનું યોગ્ય લાગે, ન તો મોટા પાસેથી લઇ લેવું ન્યાયભર્યું લાગે, અને છતાં આપણે એ પરિણામ તો ઇચ્છીએ કે બંનેનું મન રાજી રહેઃ બંનેની ઈચ્છા તૃપ્ત થાય આપણે એવે વખતે તેમને સહકાર કરવાની યુક્તિ બતાવવી જોઇએ. બેમાંથી એકેયને એવી છાપ ન પડવી જોઈએ કે મને અપાવી દીધું કે મારા પાસેથી લઈ લીધું; અને છતાં બંનેના મનનું સમાધાન થવું જોઇએ. આ કામ કાં તો બંનેને ત્રીજે જ માર્ગે વળવાથી થાય, અથવા બંને જણને એ જ કામમાં નવી પ્રવૃત્તિ આપવાથી થાય.
આપણે મોટા છીએ તેથી અપાવી દઇ શકીએ છીએ, ગમે તેવો ન્યાય આપી શકીએ છીએ, એવો ખ્યાલ બાળકોમાં પેસવા દેવા કરતાં આપણું ન ચાલે ત્યાં “જાઓ, તમે ઠીક પડે તેમ કરો; હું કશું કહીશ નહિ.” એમ કહેવું વધુ સારું છે. પછી બંને ભલે લડી લડીને કોણે લેવું ન લેવું તે નક્કી કરે ! એમાં સાક્ ન્યાય નહિ થાય, છતાં આપણા પક્ષપાતી ન્યાયને તો અવકાશ નહિ જ રહે ! ઘણી ખરી વાર બાળકને પોતપોતાનું પોતાની જાતે પતાવી લેવા છૂટાં મૂકીએ છીએ તો તે સામસામે અથડાઈને વહેલાં ઠેકાણે આવે છે, ને આપણે વચ્ચે પડીએ છીએ તો અસંતોષ સાથે એકબીજાંના દુશ્મન બને છે તેને બદલે તે મિત્રો થાય છે અને પોતાની ઈચ્છા ને મર્યાદા ક્યાં રાખવી તે સમજે છે.
ટૂંકમાં અપાવી દેવાની રીતિ યોગ્ય લાગતી નથી; માટે આપણે તે છોડી દઇએ.