ગીતાધ્વનિ/અધ્યાય ૪

વિકિસ્રોતમાંથી
Jump to navigation Jump to search
આ કૃતિ/પાનું હમણાં જ અહીં લાવ્યા છીએ અને તેની ભૂલશુદ્ધિ (પ્રૂફ રીડીંગ) બાકી છે. જો તેમાં કોઈ ભૂલો જણાય તો ક્ષમા કરશો, થોડા સમયમાં આનું શુદ્ધિકરણ કરીને તેને આખરી ઓપ આપી દેવામાં આવશે.
← અધ્યાય ત્રીજો ગીતાધ્વનિ
અધ્યાય ચોથો : જ્ઞાન-કર્મ-સંન્યાસ-યોગ
કિશોરલાલ ઘનશ્યામલાલ મશરૂવાળા
અધ્યાય પાંચમો →


શ્રી ભગવાન બોલ્યા–

પૂર્વે આ અવ્યયી યોગ મેં વિવસ્વાનને કહ્યો,
તેણે તે મનુને ભાખ્યો, તેણે ઇક્ષ્વાકુને કહ્યો ૧/૪

એમ પરંપરાથી તે જાણ્યો રાજર્ષિએ ઘણા,
લાંબે કાળે પછી લોકે લોપ તે યોગનો થયો. ૨/૪

તે જ મેં આ તને આજે કહ્યો યોગ પુરાતન,
ભકત મારો, સખાયે તું, ને આ રહસ્ય ઉત્તમ. ૩/૪

અર્જુન બોલ્યા—
પૂર્વે જન્મ્યા વિકસ્વાન, તમારો જન્મ હાલનો;
તો કેમ માનું કે તેને તમે જ આદિમાં કહ્યો ? ૪/૪

શ્રીભગવાન બોલ્યા–
વીત્યા જન્મો ઘણા મારા, તારાયે તેમ, અર્જુન;
હું જાણું છું બધા તેને, તું તેને જાણતો નથી. ૫/૪

અજન્મા, અવ્યયાત્મા ને ભૂતોનો ઇશ્વરે છતાં,
ઊપજું આત્મમાયાથી મારી પ્રકૃત્તિ પૈં ચડી. ૬/૪

જ્યારે જ્યારે જગે થાય ધર્મની ગ્લાનિ, ભારત,
આધર્મ ઊભરે ત્યારે પોતાને સરજાવું હું. ૭/૪

સંતોના રક્ષણાર્થે ને પાપીના નાશ કારણે,
ધર્મની સ્થાપના કાજે ઊપજું છું યુગે યુગે. ૮/૪

મારાં જન્મ તથા કર્મ દિવ્ય જે આમ તત્ત્વથી
જાણે, તે ન ફરી જન્મે, મર્યે પામે મ’ને જ તે. ૯/૪

વીત-રાગ-ભય- ક્રોધ, મ’ને આશ્રિત, હું-મય,
જ્ઞાન-તપે થઇ શુદ્ધ, પામ્યા મદ્ ભાવને ઘણા. ૧૦/૪

જે મ’ને આશરે જેમ, તેને તેમ જ હું ભજું;
અનુસરે મનુષ્યો સૌ સર્વથા મુજ માર્ગને. ૧૧/૪

ઇચ્છતા કર્મની સિદ્ધિ દેવોને પૂજતા જનો;
શીઘ્ર જ કર્મની સિદ્ધિ થાય માનવલોકમાં. ૧૨/૪

ગુણ ને કર્મના ભેદે સર્જ્યાં મેં ચાર વર્ણને;
હું અવ્યય અકર્તા તે, જાણ,કર્તાય તેમનો. ૧૩/૪
 
ન મ’ને લેપતા કર્મો, ન મ’ને ફળમાં સ્પૃહા;
જે મ’ને ઓળખે એમ, તે ન બંધાય કર્મથી. ૧૪/૪

આવા જ્ઞાને કર્યું કર્મ પૂર્વેનાયે મુમુક્ષુએ;
કર કર્મ જ, તેથી,તું, પૂરવજો જે કરી ગયા. ૧૫/૪

પંડિતોયે મૂંઝાતા કે કર્મ શું ને અકર્મ શું;
તેથી કર્મ કહું જેને જાણ્યે છૂટીશ પાપથી. ૧૬/૪

કર્મનું જાણવું મર્મ, જાણવુંયે વિકર્મનું;
જાણવું જે અકર્મેયે, ગૂઢ છે કર્મની ગતિ. ૧૭/૪

અકર્મ કર્મમાં દેખે, કર્મ દેખે અકર્મમાં;
બુદ્ધિમાન તે મનુષ્યોમાં, યોગી તે પૂર્ણ કર્મવાન્ ૧૮/૪

જેના સર્વે સમારંભો કામ-સંકલ્પ—હીન છે;
તે જ્ઞાનીનાં બળ્યાં કર્મો જ્ઞાનાગ્નિથી બુધો કહે. ૧૯/૪

છોડી કર્મ ફલાસક્તિ, સદા તૃપ્ત, નિરાશ્રયી,
પ્રવર્તે કર્મમાં તોયે કશું તે કરતો નથી. ૨૦/૪

મનબુદ્ધિ વશે રાખી, તૃષ્ણાહીન, અસંગ્રહી,
કેવળ દેહથી કર્મ કર્યે પાપ ન પામતો. ૨૧/૪

સંતુષ્ટજે મળે તેથી, ના દ્વંદ્વ નહીં મત્સર,
સિદ્ધિ અસિદ્ધિમાં તુલ્ય, તે ન બંધાય કર્મથી. ૨૨/૪

છૂટ્યો સંગ, થયો મુક્ત, જ્ઞાનમાં સ્થિરચિત્તનો,
યજ્ઞાર્થે જે કરે કર્મ, તે સર્વ લય પામતું. ૨૩/૪

બ્રહ્માર્પ્યું બ્રહ્મનિષ્ઠેજે બ્રહ્માજ્ય બ્રહ્મ-અગ્નિમાં,
બ્રહ્મકર્મની નિષ્ઠાથી બ્રહ્મરૂપ જ થાય તે ૨૪/૪

કોઇ યોગી કરે માત્ર દેવ-યજ્ઞ ઉપાસના;
કોઇ બ્રહ્માગ્નિમાં યજ્ઞ યજ્ઞ વડે જ હોમતા, ૨૫/૫

શ્રોત્રાદિ ઇન્દ્રિયો કોઇ હોમતા સંયમાગ્નિમાં;
શબ્દાદિ વિષયો કોઇ હોમતા ઇન્દ્રિયાગ્નિમાં. ૨૬/૪

કોઇ સૌ ઇન્દ્રિયોનાં ને પ્રાણોનાં કર્મ હોમતા
જ્ઞાનથી અગ્નિચેતાવી આત્મસંયમયોગનો. ૨૭/૪

દ્રવ્ય, તપ તથા યોગ, સ્વાધ્યાય,જ્ઞાન સાધને,
જુદા જુદા કરે યજ્ઞો, વ્રત-સજ્જ, પ્રયત્નવાન્ ૨૮/૪

અપાને પ્રાણને હોમે, તથા પ્રાણે અપાનને,
અપાને-પ્રાણને રોકી પ્રાણાયામ-ઉપાસકો. ૨૯/૪

આહારે નિયમે આણી કો હોમે પ્રાણ પ્રાણમાં;
યજ્ઞથી પાપ ટાળેલા યજ્ઞવેત્ત્તા બધાય આ. ૩૦/૪

આ લોકે ના વિના યજ્ઞ, તો પછી પરલોક ક્યાં ? ૩૧/૪

બહુ પ્રકારના આવા વેદમાં યજ્ઞ વર્ણવ્યા;
સૌ તે કર્મે થતા જાણ, એ જાણ્યે મોક્ષ પામશે. ૩૨/૪

દ્રવ્યોના યજ્ઞથી રૂડો જાણવો જ્ઞાનયજ્ઞને;
જ્ઞાનમાં સઘળાં કર્મ પૂરેપૂરાં સમાય છે. ૩૩/૪

નમીને, પ્રશ્નપૂછીને, સેવીને જ્ઞાન પામ તું;
જ્ઞાનીઓ તત્ત્વના દ્રષ્ટા તને તે ઉપદેશશે. ૩૪/૪

જે જાણ્યેથી ફરી આવો તને મોહ થશે નહીં;
જેથી પેખીશ આત્મામાં—મુજમાં ભૂતમાત્ર તું. ૩૫/૪

હશે તું સર્વ પાપીમાં મહાપાપીય જો કદી,
તોય તરીશ સૌ પાપ જ્ઞાનનૌકા વડે જ તું. ૩૬/૪
જેમ ભભૂકતો અગ્નિ કરે છે ભસ્મ કાષ્ઠ સૌ,
તેમ ચેતેલ જ્ઞાનાગ્નિકરે છે ભસ્મ કર્મ સૌ. ૩૭/૪

નથી જ જ્ઞાનના જેવું પવિત્ર જગમાં કંઇ;
સિદ્ધયોગી, યથાકાળે, જાણે તે આત્મમાં સ્વયં. ૩૮/૪

મેળવે જ્ઞાન શ્રદ્ધાળુ, જે જિતેન્દ્રિય, તત્પર;
મેળવી જ્ઞાનને પામે શીઘ્ર પરમ શાંતિને. ૩૯/૪

અજ્ઞાની ને અશ્રદ્ધાળુ, સંશયીનો વિનાશ છે;
આ લોક, પરલોકે ના, સુખે ના સંશયી લહે. ૪૦/૪

યોગથી કર્મને છોડ્યાં, જ્ઞાનથી સંશયો હણ્યા,
એવા આત્મવશીન તો કર્મો બાંધી શકે નહીં. ૪૧/૪

માટે અજ્ઞાનથી ઊઠ્યો આ જે હ્રદય-સંશય,
જ્ઞાનખડ્ગે હણી તેને યોગે થા સ્થિર, ઊઠ તું. ૪૨/૪


શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘જ્ઞાન-કર્મ- સંન્યાસ—યોગ’ નામનો ચોથો અધ્યાય સંપૂર્ણ