યુગવંદના/વીર બંદો

વિકિસ્રોતમાંથી
Jump to navigation Jump to search
← આખરી સંદેશ યુગવંદના
વીર બંદો
ઝવેરચંદ મેઘાણી
૧૯૩૧
સૂના સમદરની પાળે →


[ ૯૭ ]

વીર બંદો
[ચારણી છંદની ઢબે]


એક દિન પંચસિંધુને તીર
હાક સંભળાઈઃ જાગિયા વીર –
શીખ બેટડા બાંધીને કેશ
સળવળ્યા સુણી ગુરુ-આદેશ;
મેલી મમતા કુટુંબ ઘરબાર
ભૂલી ભય દીવ મૃત્યુને ડાર;

ડારી મૃત્યુભય 'જય ગુરુ’ શબ્દ હજાર કંઠ થકી ગુંજે,
નૂતન શીખની નયનમીટ મંડાય નવઅરુણપુંજે.
તે દિન પંચસિંધુને તીર
સળવળ્યા મુક્તકેશ શૂરવીર.

*

‘નિરંજન અલખ ! નિરંજન અલખ !'
ઊઠે એ ઘોષ ભવ્ય હર પલક :

કમર પર કસકસેલ તલવાર
ઉરઉર દેતી હર્ષ-થડકાર
રણઝણે : પંચસિંધુને ગગન
લાગી રહી ‘અલખ' નાદની લગન :

'અલખ નિરંજન : અલખ નિરંજન' વદે વ્યોમ દિગ્પાલ
નૂતન શીખના એહ નાદને ઝીલે કાલ કરાલ.

એક દિન પંચસિંધુને તીર
હૂકળ્યા શીખ-બેટડા ધીર.

*

આવિયો વિરલ એક એહી દિન
જે દિને લાખ હૃદય ભયહીન

[ ૯૮ ]

બને બેફિકર તમન્ના ત્યજે,
કુશંકા કરી દૂર સત ભજે,
ચુકાવી ઋણ નીસરે બા'ર
પ્હોંચવા તલસ તલસ ઉર પારઃ

જીવનમૃત્યુ દ્વય હાથ જોડીને કે માનવી-પાય,
એક એહવા વિરલ દિવસનાં પુનિત વ્હાણલાં વાય.

એકદિન પંચસિંધુને તીર
ઝબકિયા સત્ અકાલના વીર.

*

દિલ્હીના મહલ તણે કાંગરે
જુવો રે જુવો ઝરૂખા પરે,
દિલ્લીપત તણી નીંદ ઊડી જાય
રાતભર હુકાર સંભળાય,
કોણ કંઠના કારમા ઘોષ
સાંભળી ગગન કરે આક્રોશ ?
અર્ધરાત્રિની તિમિર ઘનઘટા
ચીરતા કવણ તણા વાવટા?

ગહન ગગનના વિમલ ભાલ પર ભડકી ઊઠે કરાલ :
નજીક, હાય હા, નજીક આવી રહી લાખમલાખ મશાલ.

એક દિન પંચસિંધુને તીર
શૌર્યના લહેરી ઊઠ્યા સમીર.

*

જુદ્ધ મહીં મસ્ત શીખ ને મુગલ
ભેટિયા મરણબાથ ભરી જુગલ
એકએકની જોડ બંધાયઃ
બથોબથ ગળાં, આંટી દઈ પાય
લડે જ્યમ કાતિલ ગરુડ ભુજંગ
તોડતા અરસપરસ દોઈ અંગ.

[ ૯૯ ]

'જય ગુરુ ! જય ગુરુ ! પડે ગંભીરા શીખ તનુજની ત્રાડ,
રક્તપિપાસુ મત્ત મુગલના 'દીન દીન’ જુદ્ધપુકાર.

એક દિન પંચસિંધુને તીર
મચી ગઈ શહીદ-શબોની ભીડ.

*

તહીં ગુરુદાસનગરને ગઢે
મુગલદળ મારમાર કર ચઢે,
શીખોનો શૂર બંદો પકડાય,
જકડી જંજીર દિલ્હી લઈ જાય;
સાત શત બંદીવાન કેસરી
ચાલિયા લટ મોકળી કરી,
કદમમાં ઝણણ જંજીરો બજે
મુખેથી 'જય ગુરુ ! જય ગુરુ !' ભજે.

છિન્ન શીખોનાં મુંડ ચડાવી ભાલા પર, નિજ ભોમ
ચલે મોખરે મુગલ-ફોજ: રજડમર ધૂંધળો વ્યોમ.

એક દિન ગુરુદાસપુર ગઢે
સાત સો વીર બત્રીસા ચઢે.

*

દિલ્લીના થર થર કારાગાર,
આદર્યા કેદી તણા સંહાર :
સાત શત મૃત્યુપ્રેમી જિદ ચઢે,
'પ્રથમ હું', ‘નહિ, પ્રથમ હું' વઢે.
રાતભર પ્રથમ મોતની ફિકર :
પ્રભાતે ચડી જાય બેફિકર :

ઘાતક દળનાં ખડગ હેઠ પર ઉદયકાળ ઝૂકનાર,
ધડથી જુદાં જપે માથડાં ગુરુના જયજયકાર.

[ ૧૦૦ ]

એક દિન મચી ગઈ તકરાર
'પ્રથમ હું, પ્રથમ હું જ મરનાર.'

*

કતલનો દિવસ સાતમો થયો,
બાકીમાં એક બંદો રહ્યો.
દિલ્હીપત અજબ તમાશો રચે,
નીરખવા મુગલ-મેદની મચે;
લાડકો વીર બંદાનો બાળ
ચાર વર્ષનો સૌમ્ય સુકુમાર
કાજીએ પિતૃખોળલે દીધ;
મશ્કરી-બોલ લ્હેરસું કીધઃ

'ઊઠો ઊઠો ઓ ધર્મપુરુષ ! ઓ મૃત્યુજિત અણવર :
કરો કતલ નિજ હાથ પુત્રની : નિરખી થશું નિહાલ.'

એક દિન દિલ્હી તણે દરબાર
તમાશો રચે મુગલ સરદાર.

*

શીખવર વદ્યો ન એક વચન,
માત્ર મલકિયાં તેજભર નયન,
ખેંચી નિજ પાસ રુદે ચાંપિયો,
બાળને શિરે હાથ રાખિયો,
પલકભર ચૂખ્યું પુત્રનું ભાલ
સુંવાળું સુંદર લાલ ગુલાલ :
કમરથી પછી ખેંચિયો ધીરે
જમૈયોઃ ઝળહળ જ્યોતિ ઝરે.

લળી પુત્રને વદન, કાન મહીં વઘો આખરી વાત:
‘જય જય ગુરુનો જપો, બેટડા ! ભય નવ કરજે તાત !'

[ ૧૦૧ ] 

એક દિન બાપ છુરી લઈ કરે
પુત્રને હૃદય અભય-રસ ભરે.

*

પુત્રનું મુખ – ગુલાબ ફૂલકળી –
અભયને કિરણ ઊઠ્યું ઝળહળી.
બાપને નીરખી બાળુડો ગાય
– સભાસ્થળ સાંભળી થરથર થાય –
'પિતાજી ! ભય નહિ : જય ગુરુજીનો,
‘પિતા ! વિણ ભયે પુત્રને હણો,
‘પિતા નવ કરો પલક પણ વાર,
'પિતાજી ! જય ગુરુઃ જય શ્રી અકાલ !'

વામ બાહુની બાથ ભરી શિશુ ગૃહિયો ગોદની માંય,
કર જમણે લઈ છુરી હુલાવી, બાલ ધરણી પટકાય.

એક દિન મરતા શિશુને મુખે
બોલડા “જય ગુરુ ! જય ગુરુ !' ઊઠે.

*

સ્તબ્ધ મેદિની: શબ્દ નવ સરે :
બાલની લાશ પડી તરફડે :
ધગેલી લાલ ચટક સાંડસી
સાહી કર ઊઠ્યા ઘાતકો હસી.
ઊતરડ્યાં બંદા-તનથી માંસ
ગીધડાં જમે જેમ નિજ ગ્રાસ.
 
અડગ રહીને મર્યો વીર, નવ વદ્યો 'અરર' તલભાર,
શત્રુનયન આંસુડાં લૂછતાં રહ્યાં સ્તબ્ધ સૂનકાર.

એક દિન પંચસિંધુને તીર
'અભય'નાં ચઢ્યાં આભ લગ નીર.