ગીતાધ્વનિ/અધ્યાય ૧૩

વિકિસ્રોતમાંથી
Jump to navigation Jump to search

શ્રી ભગવાન બોલ્યા :

ક્ષેત્ર એ નામથી જ્ઞાની ઓળખે આ શરીરને; ક્ષેત્રને જાણનારો જે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ છે કહ્યો. ૧/૧૩

વળી મને જ ક્ષેત્રજ્ઞ જાણજે સર્વ ક્ષેત્રમાં, ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞનું જ્ઞાન, તેને હું જ્ઞાન માનું છું. ૨/૧૩

જે તે ક્ષેત્ર, તથા જેવું, જ્યાંથી એમાં વિકાર જે, ક્ષેત્રજ્ઞ જે અને જેવો, સંક્ષેપે સુણ તે કહું. ૩/૧૩

વિવિધ મંત્રથી ગાયું ઋષિઓએ અનેક્ધા ઠરાવ્યું બ્રહ્મ્સૂત્રોમાં સુનિશ્ચિત પ્રમાણથી. ૪/૧૩

મહાભૂતો, અહંકાર, બુદ્ધિ, પ્રકૃતિ - આઠ એ; ઇન્દ્રિયો દસ ને એક, વિષયો પાંચ એમના; ૫/૧૩

ઈચ્છા, દ્વેષ, સુખોદુ:ખો, ધૃતિ, સંઘાત, ચેતના વિકારો સાત આ, ક્ષેત્ર તને સંક્ષેપમાં કહ્યું. ૬/૧૩

નિર્માનતા, અહિંસા, ને અદંભ, આર્જવ ક્ષમા ગુરુભક્તિ તથા શૌચ, સ્થિરતા, આત્મનિગ્રહ. ૭/૧૩

વિષયો પ્રતિ વૈરાગ્ય, નિરહંકારતા તથા જન્મ મૃત્યુ જરા વ્યાધી દુખ દોષોનું દર્શન, ૮/૧૩

નિર્મોહતા અનાસક્તિ, પુત્ર-પત્ની ગૃહાદિમાં સારા માઠા પ્રસંગોમાં ચિત્તની સમતા સદા, ૯/૧૩

અનન્ય યોગથી મારી ભક્તિ અવ્યભીચારીણી એકાંતવાસમાં પ્રેમ, ન ગમે ડાયરા વિષે, ૧૦/૧૩

અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિષ્ઠા, તત્વજ્ઞાન વિચારણા, આ લક્ષણે કહે જ્ઞાન, એથી અજ્ઞાન ઉલટું. ૧૧/૧૩

હવે હું વર્ણવું જ્ઞેય જે જાણે મુક્તિ ભોગવે; અનાદી એ પરબ્રહ્મ છે, ન કહેવાય, ના નથી. ૧૨/૧૩

સર્વત્ર હાથ ને પાય, સર્વત્ર શિર ને મુખ; સર્વત્ર આંખ ને કાન, સર્વને આવરી રહ્યું; ૧૩/૧૩

નીરીન્દ્રીય છતાં ભાસે, સર્વ ઇન્દ્રિયના ગુણો ; નીર્ગુણી, ગુણ ભોક્તાએ ભર્તા તોય આસક્તએ ૧૪/૧૩

બહાર માં'ય ભૂતોની ચાલતું ને અચંચળ સુક્ષ્મ તેથી જણાય નાં, સમીપે દૂર માં વળી; ૧૫/૧૩

અખંડ તોય ભૂતોમાં જાણે ને ખંડપણે રહ્યું, ભૂતોને જન્મ દે પોષે, ગળે એ તેમ જ્ઞેય એ ૧૬/૧૩

જ્યોતીઓનું ય એ જ્યોતિ, પર એ અંધકારથી જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાનગમ્ય, સર્વના હૃદયે વસ્યું. ૧૭/૧૩


ક્ષેત્ર, જ્ઞાન તથા જ્ઞેય, આમ સંક્ષેપમાં કહ્યા; મારો જે ભક્ત આ જાણે, તે પામે મુજ ભાવને. ૧૮/૧૩

બંને અનાદી છે જાણ પ્રકૃતિ તેમ પુરુષ; પ્રકૃતિથી થતા જાણ, વિકારોને ગુણો બધા. ૧૯/૧૩

કાર્ય, કારણ, કર્તૃત્વ, એ સૌ પ્રકૃતિ કારણે, સુખ-દુખ તણા ભોગ, તેતો પુરુષ કારણે. ૨૦/૧૩

પ્રકૃતિમાં રહ્યે સેવે પ્રકૃતીગુણ પુરુષ; આસક્તિ ગુણમાં તેથી સદસદ યોનીમાં પડે. ૨૧/૧૩

સાક્ષી માત્ર અનુંજ્ઞાતા, ભર્તા ભોક્તા મહેશ્વર; કહ્યો તે પરમાત્માએ દેહે પુરુષ જે પર. ૨૨/૧૩

જાણે પુરુષ જે આમ, પ્રકૃતિએ ગુણોસહ: સર્વે કર્મો કરે તોયે, તે ફરી જન્મતો નથી. ૨૩/૧૩

ધ્યાનથી આપને કોઈ આપથી આપમાં જુએ, સાંખ્યયોગ વડે કોઈ, કોઇ તો કર્મ યોગ થી. ૨૪/૧૩

ને કો ન જાણતા આમ અન્યથી સૂણી ને ભજે શ્રવણે રાખતા શ્રદ્ધા, તોયે મૃત્યુને તરે. ૨૫/૧૩

જે કાઇ ઉપજે લોકે, સત્વ સ્થાવર જંગમ; ક્ષેત્ર ક્ષેત્રજ્ઞનાં યોગે, જાણ તે ઉપજે બધું. ૨૬/૧૩

સમાન સર્વ ભૂતોમાં રહેલા પરમેશ્વર, અવિનાશી વિનાશીમાં, એ દેખે તે જ દેખાતો. ૨૭/૧૩

સમ સર્વત્ર વ્યાપેલા ઈશને દેખાનાર એ કન હણે આપથી આપ, તેથી પામે પરંગતિ. ૨૮/૧૩

પ્રકૃતિથી જ સૌ કર્મો, સદા સર્વત્ર થાય છે, આત્મા તો ન કરે કાઇ; આ દેખે તે જ દેખાતો. ૨૯/૧૩

ભૂતોના વેગળા ભાવ એકમાં જ રહ્યા જુએ, તેથી જ સર્વ વિસ્તાર; ત્યારે બ્રહ્મદશા મળે. ૩૦/૧૩

અવ્યાયી પરમાત્માને નથી આદિ, નથી ગુણો તેથી દેહે રહે તોયે એ અકર્તા અલિપ્ત રહે. ૩૧/૧૩

સૂક્ષ્મતા કારણે વ્યોમ સર્વવ્યાપી અલિપ્ત રહે, આત્માએ તેમ સર્વત્ર વસી દેહે અલિપ્ત રહે. ૩૨/૧૩

પ્રકાશે એકલો સૂર્ય જેમ આ જગને બધા, ક્ષેત્રજ્ઞેય પ્રકાશે છે તેમ આ ક્ષેત્રને બધા. ૩૩/૧૩

ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞ નો ભેદ જે જાણે જ્ઞાન-ચક્ષુથી ભૂત-પ્રકૃતિ મોક્ષે, તે પામે છે પરંગતિ. ૩૪/૧૩

શ્રીકૃષ્ણાર્જુન વચ્ચેના સંવાદનો ‘ભક્તિ તત્વ' નામનો તેરમો અધ્યાય સંપૂર્ણ