ગીતાધ્વનિ/અધ્યાય ૧૪

વિકિસ્રોતમાંથી
Jump to navigation Jump to search
  અધ્યાય: 14 મો
                                     ત્રિગુણ નિરૂપણ

શ્રી ભગવાન બોલ્યા--

જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જે જ્ઞાન, તે ફરી તુજને કહું:

જે જાણી મુનિઓ સર્વે પામ્યા સિદ્ધિ અહીં પરં. 1

આ જ્ઞાન આશરી જેઓ પામે મુજ સમાનતા,

સર્ગકાળે ન તે જન્મે, પ્રલયે ન વ્યથા ખમે. 2

મારું ક્ષેત્ર મહદ્ બ્રહ્મ, તેમાં હું બીજ થાપું છું;

તે થકી સર્વ ભૂતોની લોકે ઉત્પત્તિ થાય છે. 3

સર્વ યોનિ વિષે જે જે વ્યક્તિઓ જન્મ પામતી,

તેનું ક્ષેત્ર મહદ્ બ્રહ્મ,પિતા હું બીજદાયક. 4

તમ, રજ તથા સત્ત્વ, --ગુણો પ્રકૃતિથી થયા;

તે જ અવ્યય દેહીને બાંધે છે દેહને વિષે. 5

તેમાં નિર્મળ તે સત્ત્વ, દોષહીન, પ્રકાશક;

તે બાંધે છે કરાવીને આસક્તિ જ્ઞાન ને સુખે. 6

તૃષ્ણા-આસક્તિથી જન્મ્યો રાગ, તે જ રજોગુણ;

દેહીને બાંધતો તે તો આસક્ત કર્મમાં કરી. 7

મોહમાં નાંખતો સૌને ઊઠે અજ્ઞાનથી તમ;

દેહીને બાંધતો તે તો નિદ્રા—પ્રમાદ—આળસે. 8

સુખમાં જોડતો સત્ત્વ, કર્મમાં જોડતો રજ;

ને ઢાંકી જ્ઞાનને જોડે પ્રમાદે તો તમોગુણ. 9

રજ—તમ દબાવીને સત્ત્વ ઉપર આવતો;

રજોગુણ તમો—સત્ત્વ, તમ તે રજ—સત્ત્વને. 10

જ્યારે આ દેહમાં દીસે પ્રકાશ સર્વ ઇન્દ્રિયે,

ને જ્ઞાન પ્રગટે ત્યારે વધેલો સત્ત્વ જાણવો. 11

કર્મે પ્રવૃત્તિ, આરંભ, લોભ, અશાંતિ, ને સ્પૃહા,

રજોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં. 12

પ્રવૃત્તિ ના, પ્રકાશે ના, દીસે પ્રમાદ, મૂઢતા;

તમોગુણ વધે જ્યારે, ત્યારે આ ઊપજે બધાં. 13

સત્ત્વની વૃદ્ધિ વેળાએ દેહી છોડે શરીર જો;

ઉત્તમ જ્ઞાનવાનોના નિર્મળ લોક મેળવે. 14

કર્મસંગી વિષે જન્મે, તમમાં લય પામતાં. 15

કહ્યું છે પુણ્ય કર્મોનું ફળ સાત્ત્વિક નિર્મળ;

રજનું ફળ છે દુ:ખ, અજ્ઞાન તમનું ફળ. 16

સત્ત્વથી ઊપકે જ્ઞાન, રજથી લોભ ઊપજે;

પ્રમાદ, મોહ, અજ્ઞાન, ઊપજે તમથી સહુ. 17

ચડે છે સાત્ત્વિકો ઊંચે, રાજસો મધ્યમાં રહે;

હીનવૃત્તિ તમો ધર્મી, તેની થાય અધોગતિ. 18

ગુણો વિના ન કર્તા કો, જ્યારે દૃષ્ટા પિછાણતો,

ત્રિગુણાતીતને જાણે, તે પામે મુજ ભાવને. 19

દેહ સાથે ઊઠેલા આ ત્રિગુણો જે તરી જતો;

જન્મ—મૃત્યુ—જરા—દુ:ખે છૂટી તે મોક્ષ ભોગવે. 20


અર્જુન બોલ્યા—

ક્યાં લક્ષણથી દેહી ત્રિગુણાતીત થાય છે?

હોય આચાર શો તેનો? કેમ તે ત્રિગુણો તરે? 21


શ્રી ભગવાન બોલ્યા--

જ્ઞાન, પ્રવૃત્તિ ને મોહ—તેના ધર્મો શરીરમાં

ઊઠે તો ન કરે દ્વેષ, શમે તો ન કરે સ્પૃહા. 22

જે ઉદાસીન-શો વર્તે ગુણોથી ચળતો નહીં.

વર્તે ગુણો જ જાણીને, રહે સ્થિર ડગે નહીં. 23

સમ સુખેદુ:ખે, સ્વસ્થ, સમલોષ્ટાશ્મકાંચન:

સમ પ્રિયાપ્રિયે, ધીર, સમ નિંદા-વખાણમાં. 24


સમ માનાપમાને જે, સમ જે શત્રુમિત્રમાં;

સૌ કર્મારંભ છોડેલો, ગુણાતીત ગણાય તે. 25

અવ્યભિચાર ભાવે જે ભક્તિયોગે મ’ને ભજે;

તે આ ગુણો કરી પાર, બ્રહ્મને પાત્ર થાય છે. 26

અમૃત—અક્ષર—બ્રહ્મ, ને એકાંતિક જે સુખ;

તેમ શાશ્વત ધર્મો જે, સૌનો આધાર હું જ છું. 27