કલાપીનો કેકારવ

વિકિસ્રોતમાંથી
દિશાશોધન પર જાઓ શોધ પર જાઓ
કલાપીનો કેકારવ
કલાપી



કલાપીનો કેકારવ

એટલે
સંસ્થાન લાઠીના સ્વ. ઠાકોર સાહેબ
શ્રી સુરસિંહજી તખ્તસિંહ જી ગોહેલની
કવિતાઓનો સટીક સંગ્રહ





ઉપોદઘાત
અનંતરાય રાવળ






પ્રવીણ પ્રકાશન પ્રા. લિ.
લાભ ચેમ્બર્સ, મ્યુ. કોર્પો. સામે, ઢેબર રોડ, રાજકોટ.
website : www.pravinprakashan.com
E-mail : pravinprakashan@yahoo.com<

 
 

KALAPINO KEKARAV
By : KALAPI
Published by : PRAVIN PRAKASHAN PVT. LTD., RAJKOT 360 001






પ્રકાશક :
પ્રવીણ પ્રકાશન પ્રા. લિ.
લાભ ચેમ્બર્સ, મ્યુ. કોર્પો. સામે,
ઢેબર રોડ, રાજકોટ,





નવસંસ્કરણ : ૨૦૧૫





ISBN : 978-81-7790-832-9


કિંમત : રૂ. ૫OO





મુદ્રક :
પ્રવીણ પ્રકાશન પ્રા. લિ.
વેરાવળ (શાપર),
જિલ્લો : રાજકોટ.

 
 







વિયોગી હોગા પહિલા કવિ,
આહસે ઉપજા હોગા ગાન,
ઉમડ કર આંખસે ચૂપચાપ;
બહી હોગી કવિતા અનજાના.”

– સુમિત્રાનંદન પંત

 
 

પ્રસ્તાવના


તા. ૮ જાન્યુઆરી, ૧૮૯૩
 

“પ્રેમ” વૃક્ષનાં સુગંધ સુમન-કાલિદાસ, ભવભૂતિ, બાણ વગેરે કરમાઈ ગયાં, ખરી પડ્યાં, તોપણ તેના મધુર મકરન્દના લોભી ભૃંગ તો તેની વાસનામાં જ ગુંજ્યા કર્યા, તેના ગુણગણ પર જ ગણગણ કર્યા ગયા. તે “આર્ય હૃદય!!” તે હૃદયની, તે ઉચ્ચ, કોમળ-કુમળી, ઊંડી, શાન્તમસ્ત લાગણી સજીવ રહો ! ચિરંજીવ રહો ! અરે, પણ,-અહહ મુસલમાનનાં હિમનાં સખ્ત ઝાપટાં પરેશાનીના દવબળતા અંગારા! તેણે તે હૃદયને દાબી દીધાં. તે લાગણી પ્રદીપ્ત સૂર્ય હતી; ચન્દ્ર બની, તારા ખદ્યોત થઈ ગઈ !! સૂરદાસ, પ્રેમાનન્દ, જગન્નાથ જેવાં પુષ્પ પણ કાંઈક પરાગ છાંટતાં ગયાં. અરે! બિચારું પ્રેમાળ “આર્ય હૃદય”! હજી તેની બૂરી હાલત જોઈ જોઈ રોવું બાકી રહેલું ! કાલિદાસની શકુન્તલા ભવભૂતિના ઉત્તરરામચરિત અને બાણની કાદમ્બરીથી કાવ્યરસિકતા ભોજા ભક્તના ચાબખા અને સ્વામિનારાયણનાં ભજનિયામાં આવી પડી ! કેવો મોટો પાત!?! કેવો સજ્જડ વાર !?! માળાનો મણકો જેટલું નીચે જવાય તેટલું ગયો. હવે ઊંચો આવવો જ જોઈએ અને આવ્યો. “સુદર્શન”, “ચન્દ્ર”, “સ્નેહમુદ્રા” પારા પછી પારા ફરવા લાગ્યા, ચડવા લાગ્યા. દૈવની બલવાન ગતિને બલિહારી છે !

“અરે, પણ આ સુરસિંહ તો નહિ તે સૂર્ય કે ચન્દ્ર, નહિ ઉડગણ કે અઘોત ! તે શાની કાવ્ય કરે? ઝાડબાડ બળી જઈ હીંગોરે હીમ ઠર્યું! સૂંઠનો ગાંગડો મળ્યો એટલે ગાંધી થઈ બેઠો – તોપણ :


“મ્હોટાં ન્હાનાં વધુ મ્હોટામાં
તો ન્હાનાં પણ મ્હોટાં,
વ્યોમદીપ રવિ નભબિન્દુ-
“તો ઘરદીવડાં નહીં ખોટાં.”
(ગોવર્ધનરામ)

તો ભલે અજ્ઞાન કોઈ પણ સુરસિંહ કે સાંગાભાઈ, મ્હોટામાં મ્હોટાં કામ માથે લે અને મંડ્યા રહે – સારા વિચારમાં ઈશ્વર પ્રેરે અને મદદ આપે.

કાવ્યનું મૂળ “આદ્રતા-પ્રેમ" છે, આર્ટ-પ્રેમી હૃદયને કાવ્ય દ્વિભાવ, ત્રિભાવ, ચતુર્ભાવ, આર્દ્ર અને પ્રેમી, કોમળ અને રસમય કરે છે. હું કાવ્ય લખું કે ટાયલાં

 
 

લખું પણ તેથી મ્હારા હૈયાના ઉળમકા બહાર પડે અને કાવ્ય લખવાની મ્હારી ઈચ્છા તૃપ્ત થાય તો બસ છે.

“જો ઘડી ગઈ આનન્દમેં જીવનકા ફલ સોહી"! કેવું રમણીય સિદ્ધાંત છે ! દુનિયાનાં દુઃખ કવિતા કરતી વખતે દૂર થાય અને આત્મા “રસમય” અને એ જ “આનન્દ” મ્હને મળી શકે તો મ્હારાં મહ્દ્ભાગ્ય. “એકાન્તસુખ” દુનિયાદારીના જીવડાને “કળા” વિના ક્યાંથી મળે ? “એકાન્તઆનન્દ" મ્હારૂં તો બનવું એ કળા. અસ્તુ.

“મ્હેં જે લખ્યું છે અને જે હું લખીશ તે આ ચોપડી પર ચિતરાશે - કેટલોક ભાગ “સુદર્શન”માં પ્રસિદ્ધ થશે તેથી મ્હને અને કેટલાંક બીજાને પણ “આનન્દ" મળશે.

“મંડ્યા રહેવું” એ ગુણ પરમાત્મા મ્હને શિખવે અને બીજા કાર્યમાં તેમજ “કાવ્ય”માં તે ગુણથી મ્હારા માર્ગ રસમય બને એ જ મ્હારી ઇચ્છા અને વાઞ્છના.


– સુરસિંહ
 
 
 

કેકારવની

કેટલીક ચિંતનકણિકાઓ


ત્હોયે હતાં સહુ જ તત્ત્વ રૂપાન્તરે આ
કો’ એ નવું નથી થયું, નવ થાય કાંઈ
કો’ દિ' વળી પ્રણયનો સહુ ભોગ થાશે,
ત્યારે ય બીજ રૂમાં સહુ આ સમાશે.”

(મૃત્યુ)


મર્યું, ખોવાયું, વા ઢળી ગયું કહો, કે ઊડી ગયું,
ભળ્યાં ભૂત ભૂતો, લય નથી થયું એ કબુતરૂં!”

(મ્હારું કબૂતર)


“ફાની છે આ જગત સધળું અન્ત આ જીવવાને,
જે છે તે ના ટકી કદી રહે સર્વદા કાલ ક્યાંએ;
શોધી લેને પ્રિય પ્રિય સખે! સર્વદા જે રહેશે,
આશાતૃપ્તિ વિભવ સુખની તુચ્છ સૌ છોડી દેને!”



“તૈયારી તું પ્રિયતમ કરી મૃત્યુની લે અગાડી,
ને મ્હારો તું કર ગ્રહી મને સાથ લેને ઉપાડી;
તોડી ભીંતો તિમિરગઢની દિવ્ય સ્થાને ઊડી જા,
ને તે માટે સુર! હૃદયથી દાસ તું ઈશનો થા.”

(બિલ્વમંગલ)


“કહે પ્રજ્ઞા કે ના પ્રણય કરશો વ્યક્તિ સહ કો'-
ઘટે બ્રહ્માંડોના પ્રતિ જીવ પરે પ્રેમ સરખો.”

(કન્યા અને ક્રોંચ)


“દયા છે ઈશ્વરી માયા, આ સંસાર કટુ મહીં,
દયામાં બ્રહ્મપ્રીતિનું કાંઈ ભાન જનો કરે.”
“દોરાવું એ સહુ હૃદયનું, ભાઈ! નિર્માણ આંહી
ભાવિ વિના જનહૃદયનો, અન્ય ના કો’ સુકાની”

(હૃદયત્રિપુટી)
 
 

અનુક્રમણિકા


નામ પાન
પ્રકાશકનું નિવેદન
પ્રસ્તાવના-શ્રી કલાપી પોતે
ઉપોદ્ઘાત
અનુક્રમણિકા ૬૧
અતિ દીર્ઘ આશા ૪૪૫
અતિ મોડું ૨૧૫
આધીનતા અર્પણપાત્ર ૨૨૫
અર્પણપાત્ર ૨૨૬
અશ્રુસ્થાન ૬૮
અસ્વસ્થ ગૃહિણી ૨૯૭
આકાશને ૧૮૨
આપની યાદી ૫૧૨
આશા ૩૦૫
ઇશ્કનો બંદો ૩૨૧
ઇશ્કબિમારી ૩૦૪
ઉત્સુક હ્રદય ૪૯૯
ઉંઘ લે તું નિરાંતે ૪૮૪
ઋણ
એ મૂર્તિ ૩૨૩
એ ચ્હેરો ૪૨૨
એ રસીલું ૪૩૪
એ સ્થલ ૩૨૬
એક આગિયાને ૨૪૬
એક આશા ૪૯૩
એક ઇચ્છા ૨૪૫
એક ઉદાસ દિવસ ૨૪૬
એક કળીને ૨૧૪
એક ઘા ૨૨૭

નામ પાન
એક ચિન્તા ૨૯૭
એક ચંડોલને ૨૭૪
એકપતિપત્નીવ્રત ૪૩૯
એક પ્રશ્ન ૩૧૪
એક પ્રેમ ૬૮
એક ફેરફાર ૨૬૧
એક ભલામણ ૨૬૬
એકલો બોલ ૪૯૪
એકલો હું ૪૧૮
એક વેલીને ૨૭૩
એક સવાલ ૩૨૦
એક સ્વપ્ન ૧૩૮
કટુ પ્રેમ ૭૪
કન્યા અને ક્રૌંચ ૧૧૯
કમલિની ૮૦
કુમુદિનીનો પ્રેમોપાલમ્ભ ૭૧
કુદરત અને મનુષ્ય ૯૭
કુસુમ માટે પ્રાર્થના ૨૯૫
કૃતઘ્નતા ૧૮૩
કેલિસ્મરણ ૬૯
કોણ પરવાર્યું ૪૬૧
કોને કહેવું ? ૪૧૮
ક્યમ પ્રેમ ગયો? ૩૧૩
ક્રૂર માશૂક ૪૨૫
ખતા નહીં જાતી ૫૦૩
ખાકદિલ ૪૪૩
ખાનગી ૪૭૬
ખોવાતું ચિત્ત ૪૯૦
ગુનેહગાર ૨૦૯
ગ્રામ્ય માતા ૧૧૦
ઘા ૪૧૯

 
 

નામ પાન
ચાહીશ બેયને હું ૨૩૨
ચુમ્બનવિપ્લવ ૪૬૨
ચંચલ પ્રેમસુખ ૭૫
છાના રોશું દર્દે ૪૩૧
છેલ્લી જફા ૪૫૦
જન્મદિવસ ૩૧૬
જરી મોડું ૨૪૯
જાગૃતિનું સ્વપ્ન ૪૨૬
જીવનહાનિ ચોવીશ વર્ષ ૪૮૫
જેને વીતી ગઈ ૪૯૦
જ્યાં તું ત્યાં હું ૯૩
જ્વરમાં પ્રિયાને ૧૮૧
ઝેરી છૂરી ૪૫૧
ઠગારો સ્નેહ ૭૦
ડોલરની કળીને ૨૧૦
તરછોડ નહીં ૪૫૩
તલફું કાં ૪૨૫
તારામૈત્રક: મુગ્ધ પ્રેમ ૬૭
તુષાર ૮૪
તું મ્હારી હતી ૧૦૯
તું વિણ મેઘલ વાજસુર ! ૪૯૯
તે મુખ ૪૨૨
ત્યજાયેલીને ૨૭૬
ત્યાગ ૨૩૧
ત્યાગમાં કંટક ૨૩૩
ત્હારી બેહયાઈ ૨૬૧
ત્હારાં આંસુ ૪૨૨
ત્હારો બોલ ૨૯૨
દગો ૧૦૮
દિલની વાત ૪૭૫
દિલને દિલાસો ૪૮૨
દિલને રજા ૬૯
દૂર છે ૪૩૨

નામ પાન
દૂર છે સારુ ૪૩૭
દેશવટો ૪૨૦
નદીને સિન્ધુનું નિમન્ત્રણ ૧૮૭
નવો સૈકો ૫૦૯
ના ચાહે એ ૨૨૦
નિદ્રાને ૪૬૮
નિમન્ત્રણનું ઉત્તર ૪૪૭
નિ:શ્વાસને ૨૨૭
નિઃશ્વાસો ૪૧૮
નૂતન સખા પ્રતિ ૩૧૮
ન્હાસી જતી મૃગી ને ઘવાયેલો મૃગ ૪૯૫
પક્વતા ૨૪૧
પરવાર્યો ૪૪૪
પરિતાપ ૬૭
પશ્ચાત્તાપ ૨૨૯
પાણીનું પ્યાલું ૩૧૪
પાન્થ પંખીડું ૧૦૦
પુત્રીમરણથી હસતો પિતા ૧૩૨
પુનરુદ્વાહ ૪૩૮
પ્યાલાને છેલ્લી સલામ ૪૭૭
પુષ્પ ૮૭
પ્રથમ નિરાશા ૪૮૪
પ્રપાત ૨૭૯
પ્રભુ - અનાલાપી ગાન ૫૦૧
પ્રવૃત્ત થવા કહેતા મિત્રને ૩૦૯
પ્રિયતમાની એંધાણી ૧૦૭
પ્રિયા કવિતાને ૨૧૧
પ્રિયા કવિતાને છેલ્લું આલિંગન ૩૦૭
પ્રિયાને પ્રાર્થના - સન્નિપાત ૪૮૦
પ્રેમ અને ધિક્કાર ૩૦૯
પ્રેમ અને મૃત્યુ ૭૪

 
 

નામ પાન
પ્રેમ અને શ્રદ્ધા ૭૫
પ્રેમથી તું શું ડરે ? ૪૬૫
પ્રેમની ઓટ ૧૪૨
પ્રેમનું પૃથ્થકરણ ૭૮
પ્રેમમાં ક્રૂર દોરો ૪૬૯
પ્રેમાધીન ૪૨૦
પ્રેમીની આશિષ ૭૭
પ્રેમીની પ્રતિમા ૨૫૧
પ્રેમીની મૂર્તિપૂજા ૨૫૩
પ્રેમીનું સ્મરણ ૨૫૨
પ્હાડી સાધુ ૪૫૩
ફકીરી હાલ ૬૫
ફરિયાદ શાની છે ? ૨૬૨
ફુલ વીણ સખે ! ૨૫૪
બાલક ૪૪૯
બાલક કવિ ૧૮૫
બિલ્વમંગલ ૧૧૨
બેકદરદાની ૧૩૬
બે કળી ૪૩૬
બેપરવાઈ ૨૮૩
બ્હોળો રસ ૨૯૩
ભરત ૨૩૫
ભવિષ્ય અને શ્રદ્ધા ૩૨૭
ભવિષ્યના કવિને ૩૨૦
ભાવના અને વિશ્વ ૪૬૬
ભોળાં પ્રેમી ૬૬
ભ્રમર ૪૨૦
મતભેદ ૨૯૦
મધુકરની વિજ્ઞપ્તિ ૬૫
મધ્યમ દશા ૨૪૯
મનુષ્ય અને કુદરત ૨૫૬
મરણશીલ પ્રેમી ૭૯
મસ્ત ઇશ્ક ૭૩

નામ પાન
મહાત્મા મૂલદાસ ૨૨૧
માફી ૧૩૭
મૂર્તિપૂજક વિશ્વ ૨૫૫
મૃત પુત્રી લાલાંની છબી દ્રષ્ટીથી ખેસવતાં ૨૩૦
મૃત પુત્રી લાલાંની છબી દ્રષ્ટિથી દૂર કરી ૨૪૪
મૃત્યુ ૮૫
મને જોઈને ઊડી જતાં પક્ષીઓને ૨૨૮
મ્હારું કબૂતર ૮૯
મ્હારૂં ભાવિ ૩૨૬
મ્હારો ખજાનો ૪૮૬
યજ્ઞમાં આમન્ત્રણ ૪૭૩
રખોપીઆને ૨૨૮
રજા ૪૧૯
રજાની માગણી ૪૭૩
રસેચ્છા ૮૩
રુરુદિષા ૪૨૧
રોનારાં ૪૨૪
વનમાં એક પ્રભાત ૭૨
વિદાય ૨૬૪
વિધવા બ્હેન બાબાંને ૨૧૨
વિના કૈં પાપ પસ્તાવું ૨૩૧
વિરહસ્મરણ ૧૦૧
વિષપાન ૧૦૨
વીણાનો મૃગ ૨૮૬
વીત્યાંને રોવું ૪૨૪
વીત્યા ભાવો ૪૨૫
વીંધાયેલા હૃદયને ૨૪૭
વૃદ્ધ ટેલિયો ૧૮૮
વૃદ્ધ માતા ૨૧૭
વૈરની કેમ ઉમેદ ધરૂં ૨૫૫

 
 

નામ પાન
વૈરાગ્ય ૨૫૯
વ્હાલાં ૪૮૯
વ્હાલાને ૫૦૨
વ્હાલીનું રુદન ૨૨૭
વ્હાલીને નિમંત્રણ ૨૬૯
શરાબનો ઇનકાર ૫૧૧
શાને રોવાનું ૫૦૩
શાન્ત પ્રેમ ૧૮૦
શિકારીને ૪૭૪
શંકાશીલ ૪૯૧
સનમની યારી ૫૦૬
સનમની શોધ ૫૦૭
સનમને ૫૦૫
સનમને સવાલ ૫૦૮
સમુદ્રથી છંટાતું બાળક ૯૦
સાકીને ઠપકો ૫૦૪
સારસી ૧૦૪
સીમા ૨૨૩
સુકાની શબ્દ ૪૩૩
સુખમય સ્વપ્ન ૨૫૮
સ્ખલિત હ્રદય ૪૧૭
સ્નેહશૈથિલ્ય ૩૨૩
સ્નેહશંકા ૭૦
સ્મૃતિ ૨૯૫
સ્મૃતિચિત્ર ૪૪૦
સ્વર્ગ ગીત ૫૦૯
સ્વર્ગનો સાદ ૪૭૫
સ્વપ્નને સાદ ૩૦૩
હજુ એ મળવું ૨૫૦
હદ ૨૧૪
હમારા રાહ ૯૬
હમારી ગુનેહગારી ૩૧૨
હમારી પીછાન ૪૬૦

નામ પાન
હમારી સ્થિતિ - હમારું કિસ્મત ૪૭૯
હમીરજી ગોહેલ ૩૨૮
હવે આરામ આ આવ્યો! ૩૧૫
હસવા કહેતીને ૪૨૧
હું ત્હારો છું ૩૧૭
હું ત્હારો હતો ૨૮૫
હું બાવરો ૨૪૩
હૃદયક્મલની જૂઠી આશા ૬૬
હૃદયત્રિપુટી ૧૪૪
હ્રદયપ્યાલું ૪૨૩
હ્રદય-સ્ખલન ૪૧૭
ક્ષમા ૧૪૩
-
કેકારવનો શબ્દકોષ ૫૧૪
પરિશિષ્ટ કાવ્યો
કાશ્મીરનું સ્વપ્ન ૫૨૨
કાશ્મીરમાં વિયોગ ૫૨૨
પ્રીતિની રીતિ ૫૨૩
સુખમય અજ્ઞાન ૫૨૩
છેલ્લી સલામ ૫૨૪
મહાબળેશ્વરને ૫૨૬
તરુ અને હું ૫૨૬
નિર્વેદ ૫૨૮
ખૂની વ્હાલા ! ૫૨૯
ખુદાની મઝા! ૫૩૧
અસ્થિર મન ૫૩૨
વેચાઉ ક્યાં ? ૫૩૬
આપની રહમ ૫૩૭
તમારી રાહ ૫૩૮

 
 





Public domain આ કૃતિ હવે સાર્વજનિક પ્રકાશનાધિકાર હેઠળ આવે છે કેમકે આ કૃતિ ભારતમાં પ્રકાશિત થઈ હતી અને તેના પ્રકાશન અધિકારની મર્યાદા પૂરી થઈ છે. ભારતીય પ્રકાશનાધિકાર ધારા, ૧૯૫૭ હેઠળ, દરેક સાહિત્ય, નાટક, સંગીત અને કળાકારીગીરીની (છાયાચિત્રો સિવાયના) કૃતિઓ જો સર્જકના હયાતી કાળ દરમ્યાન પ્રસિદ્ધ થઈ હોય (ખંડ. ૨૨) તો તે સર્જકના મૃત્યુ પછી (એટલે કે, વર્ષ ૨૦૨૧ માટે, ઓછામાં ઓછી ૧ જાન્યુઆરી 1961 પહેલાં)ના વર્ષથી ગણતા ૬૦ વર્ષ બાદ સાર્વજનિક પ્રકાશનાધિકાર હેઠળ આવે છે. સર્જકના મરણોપરાંત પ્રકાશિત થયેલી કૃતિઓ (ખંડ. ૨૪), છાયાચિત્રો (ખંડ. ૨૫), ફિલ્મો (ખંડ. ૨૬), અને ધ્વનિમુદ્રણો (ખંડ. ૨૭) તેના પ્રકાશનના ૬૦ વર્ષ બાદ સાર્વજનિક પ્રકાશનાધિકાર હેઠળ આવે છે.
Flag of India.svg